است كه ] هر كه به دو پناهد و از او زينهار خواهد خوار نشود و ضايع نماند ، و حكيم است كه از تدبير كسى كه بر تدبير او توكل كند قاصر نيايد . و گفت : إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ . « 18 » بيان فرمود كه هر چه جز خداى است بندهء مسخّر است و همچون تو محتاج است ، پس چگونه بر او توكل توان كرد ؟ و گفت : إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ ، « 19 » اى ، كسانى را كه مىپرستيد جز خداى ، شما را روزى نتوانند داد ، پس روزى از خداى خواهيد و او را پرستيد . و گفت : وَ لِلَّهِ خَزائِنُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لكِنَّ الْمُنافِقِينَ لا يَفْقَهُونَ ، « 20 » اى ، خداى راست خزاين آسمان‌ها و زمين و لكن منافقان درنيابند . و گفت : يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ما مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِهِ ، « 21 » اى ، تدبير فرمايد كار را ، هيچ شفيع نباشد مگر پس از آن كه دستورى دهد . و كل آن چه حق تعالى در قرآن از توحيد ياد كرده است تنبيه است كه در اغيار ننگرند و بر يكى قهار توكل كنند . و اما اخبار ( 1 ) ابن مسعود روايت كرد كه پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - گفت : اريت الامم بالموسم فرأيت امّتى قد ملأ السّهل و الجبل فأعجبني كثرتهم و هيئتهم فقيل لي أ رضيت ؟ قلت نعم ، قال و مع هؤلاء سبعون ألفا يدخلون الجنّة به غير حساب ، اى ، امتان به من نمودند در موسم ، پس امت خود را ديدم كه كوه و دشت پر كرده بود ، بسيارى و هيئت ايشان مرا خوش آمد ، پس مرا گفتند : آيا راضى شدى ؟ گفتم : آرى . گفت : با اين جماعت هفتاد هزار كس باشند كه بى حساب در بهشت روند . پس گفتند : يا رسول اللّه ايشان كيان‌اند ؟ گفت : الّذين لا يكتوون و لا يتطيّرون و لا يسترقون و على ربّهم يتوكّلون ، اى ، كسانى كه داغ نكنند و فال بد نگيرند و افسون نگيرند و بر پروردگار خود توكل كنند . پس عكاشه برخاست و گفت : يا رسول اللّه از خداى بخواه كه مرا از جملهء ايشان گرداند . گفت : اللّهمّ اجعله منهم . پس ديگرى خاست و همين مطلوب درخواست ، گفت : سبقك بها عكاشة . اى ، عكاشه در اين مطلوب با تو پيشدستى كرد . و گفت - عليه السلام : لو انّكم يتوكّلون على اللّه حقّ توكّله لرزقكم كما يرزق الطّير ، تغدوا خماصا و تروح بطانا ، اى ، اگر شما بر خداى - عز و جل - توكل كنيد چنان كه حق توكل اوست ، هر آينه شما را روزى دهد چنان كه مرغان را دهد ، بامداد با شكم تهى بروند و شبانگاه با شكم پر بازآيند . و گفت : من انقطع إلى اللّه كفاه اللّه كلّ مئونة و رزقه من حيث لا يحتسب و من انقطع إلى الدّنيا وكله اللّه إليها ، اى ، هر كه به خداى پناهد ، خداى - عز و جل - همه مئونتهاى وى كفايت گرداند ، و روزى وى از جايى

--> ( 18 ) اعراف 7 - 194 . ( 19 ) عنكبوت 29 - 17 . ( 20 ) منافقون 63 - 7 . ( 21 ) يونس 10 - 3 .